Ko³obrzeg

Wspó³rzêdne: 54°10" N 015°34" E

Ko³obrzeg
Herb Ko³obrzegu
Województwo	zachodniopomorskie
Powiat	ko³obrzeski
Gmina  - rodzaj	Ko³obrzeg miejska
Prawa miejskie	1255
Prezydent	Henryk Bieñkowski
Powierzchnia	25,67 km
Po³o¿enie	54° 10" N 15° 34" E
Liczba mieszkañców   ( 2005 )  - liczba ludno¶ci  - gêsto¶æ	44 000 1750,4 os./km
Strefa numeracyjna (do 2005 )	94
Kod pocztowy	78-100 do 78-106
Tablice rejestracyjne	ZKL
TERC10 ( TERYT )	4324408011
Miasta partnerskie	Berlin Pankow Barth Bad Oldesloe Pori Koekelberg Nex Nyborg Simrishamn Delfzijl
Po³o¿enie na mapie Polski
Urz±d miejski 3 ul. Ratuszowa 13 78-100 Ko³obrzeg tel. 094 352 3750; faks 094 352 3769
Galeria zdjêæ w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Ko³obrzeg ( niem. Kolberg ) to miasto i gmina w województwie zachodniopomorskim , w powiecie ko³obrzeskim po³o¿one na Równinie Bia³ogardzkiej u uj¶cia rzeki Parsêty do Ba³tyku , przy drodze krajowej nr 11 . Znajduje siê tu port handlowy, pasa¿erski i rybacki, k±pielisko morskie oraz uzdrowisko liczne sanatoria i domy wypoczynkowe. W mie¶cie i okolicach wystêpuj± ¼ród³a wody mineralnej , solanki oraz pok³ady borowiny . W Ko³obrzegu leczy siê g³ównie choroby górnych dróg oddechowych i kr±¿enia , choroby stawów, jak równie¿ zaburzenia przemiany materii ( cukrzyca ). Od 1972 jest jedn± ze stolic diecezji koszaliñsko-ko³obrzeskiej ko¶cio³a katolickiego .

Ko³obrzeg jest tak¿e prê¿nym o¶rodkiem kulturalnym od 1967 roku odbywa³ siê tu Festiwal Piosenki ¯o³nierskiej , funkcjonuje dynamiczna Galeria Sztuki Wspó³czesnej, odbywaj± siê Miêdzynarodowe Spotkania z Folklorem Interfolk ; w okresie letnim liczne koncerty popularnych piosenkarzy, muzyków, kabarecistów. W centrum miasta znajduje siê hala widowiskowo-sportowa "Milenium" wraz z hotelem i kryt± p³ywalni± (jedn± z najnowocze¶niejszych w Polsce).

Struktura powierzchni

Wed³ug danych z roku 2002 ⁶ , Ko³obrzeg ma obszar 25,67 km, w tym:

• u¿ytki rolne: 20%
• u¿ytki le¶ne: 6%

Miasto stanowi 3,54% powierzchni powiatu.

Wed³ug danych z roku 2002 ⁶ , ¶redni dochód na mieszkañca wynosi³ 1582,43 z³. Stopa bezrobocia w 2004 roku wynosi³a 9,3%.

Ludno¶æ

• 1940 : 36 800 mieszkañców
• 1945 : 3000 mieszkañców
• 1950 : 6800 mieszkañców
• 1960 : 16 700 mieszkañców
• 1970 : 26 000 mieszkañców
• 1975 : 31 800 mieszkañców
• 1980 : 38 200 mieszkañców
• 1990 : 43 400 mieszkañców
• 1995 : 45 000 mieszkañców
• 1998 : 48 000 mieszkañców
• 2000 : 46 500 mieszkañców
• 2005 : 44 000 mieszkañców

Historia

Nazwa Ko³obrzeg zosta³a po raz pierwszy w dokumentach zapisana przez kronikarza niemieckiego, Thietmara z Merseburga , kiedy to cesarz Otto III wraz z Boles³awem Chrobrym ustalili arcybiskupstwo w Gnie¼nie (w roku 1000) i podleg³± mu diecezjê w Ko³obrzegu. Arcybiskupowi Radzimowi , bratu ¶w. Wojciecha podlegaæ mia³ Reinbern , biskup ko¶cio³a Soli Ko³obrzeskiej (Salsae Cholbergiensis aecclesiae episcopus), krakowski Poppon i wroc³awski Jan . Poza jego jurysdykcj± pozosta³ tylko poznañski Unger .

Latarnia morska przed 1909 r.

Lech Leciejewicz, archeolog, prowadz±cy prace na po³udniowym brzegu Ba³tyku w wielu miejscach polskiego wybrze¿a wyra¿a opiniê, ¿e Thietmar u¿ywaj±c okre¶lenia Salsa Cholbergiensis, przekaza³ nam pierwotn± nazwê tej miejscowo¶ci, która brzmia³aby "Solec" lub "Sól ko³o brzegu". Pó¼niej nazwa ta, podobnie jak w przypadku Magnum Sal ko³o Krakowa, dzisiejszej Wieliczki , uleg³a skróceniu.

Jedno z najstarszych miast na Pomorzu Zachodnim , istnia³o na pewno ju¿ w VIII wieku , funkcjonowa³ tu gród obronny s³ynny na ca³e Pomorze (pierwotna lokalizacja na terenie dzisiejszej wsi Budzistowo ). W 1000 roku król Boles³aw Wielki za³o¿y³ tu biskupstwo , które jednak¿e rych³o podupad³o. W XIII wieku Ko³obrzeg dosta³ siê pod kuratelê biskupów kamieñskich, ponadto po ¶mierci Boles³awa Krzywoustego ( 1138 ) przeszed³ pod zwierzchnictwo cesarza niemieckiego (pó¼niej króla Danii ). W 1255 roku miasto otrzyma³o prawa miejskie , by³o centrum warzelnictwa (do czego odniesienie znajduje siê w herbie miasta), handlu oraz rybo³ówstwa. Od XIV wieku cz³onek ba³tyckiej Hanzy , 1653 miasto przejêli brandenburczycy , którzy natychmiast zamienili je w twierdzê . Od tego czasu zaczê³o podupadaæ. W 1761 w czasie wojny siedmioletniej miasto zdobyli Rosjanie.

Latarnia zbudowana w 1909 r. Wysadzona przez wycofuj±ce siê wojska niemieckie w marcu 1945.
Kartka z roku 1913.

W 1807 Twierdza Ko³obrzeska ( Festung Kolberg ) zosta³a oblê¿ona przez wojska Napoleona . Polskie oddzia³y na Ko³obrzeg prowadzi³ p³k Su³kowski. Komendantem Twierdzy by³ hrabia pruski, major August Neidhard von Gneisenau , pó¼niejszy feldmarsza³ek, bohater bitwy pod Waterloo w 1815 roku. Miasto broni³o siê a¿ do podpisania traktatu pokojowego w Tyl¿y , który zakoñczy³ wojnê. Wydarzenie to uros³o w Prusach do rangi legendy, o bohaterstwie obroñców, nazi¶ci nakrêcili w 1943 roku film "Kolberg" w re¿. Veita Harlana.

Decyzj± króla Prus twierdza zosta³a zlikwidowana w 1872 roku, rozpoczê³a siê rozbiórka fortyfikacji i stopniowo zacz±³ siê zmieniaæ charakter miasta.

W 1830  r. powsta³ pierwszy zak³ad k±pieli solankowych. W 1859  r. Ko³obrzeg uzyska³ po³±czenie kolejowe ze Szczecinem i Gdañskiem . Szybki rozwój uzdrowiska nast±pi³ po roku 1872 , gdy Ko³obrzeg utraci³ status twierdzy. W roku 1899 zosta³ otwarty - wzniesiony staraniem ówczesnego burmistrza Joachima Kummerta i rady miasta - wspania³y dom zdrojowy (Strandschloss).

W czasie I wojny ¶wiatowej Ko³obrzeg wraz ze swoimi sanatoriami i domami wypoczynkowymi przekszta³ci³ siê w wielki szpital wojskowy.

Latarnia morska z ok 1946 r.
Zdjêcie z 2004 r.

W 1933 roku wysok± liczbê g³osów otrzyma³a tu NSDAP Adolfa Hitlera , który zosta³ honorowym obywatelem miasta i jest nim do dzi¶. Nazi¶ci zamienili ponownie Ko³obrzeg w twierdzê ( Festung Kolberg ), bêd±c± czê¶ci± systemu Wa³u Pomorskiego . Podczas dzia³añ wojennych w 1945 Ko³obrzeg zosta³ doszczêtnie zniszczony, 95% zabudowy obrócono w ruinê. Zniszczeñ dope³ni³y dzia³ania Armii Czerwonej . Po 14 dniowych walkach, 18 marca 1945 Ko³obrzeg zdoby³y przez I Armiê Wojska Polskiego oraz wojska radzieckie (wojska I Frontu Bia³oruskiego pod dowództwem marsza³ka ZSRR Gieorgija ¯ukowa ). Punktem zwrotnym by³o ¶ci±gniêcie ze zdobytego wcze¶niej Koszalina baterii katiusz (zwanych te¿ "organami Stalina"), po 60 seriach wystrzelonych w kolegiatê (60 razy 16 pocisków = 960 rakiet) zosta³a ona zniszczona, a oddzia³y polskie mog³y wej¶æ do ¶ródmie¶cia. Ostatnim punktem oporu Niemców by³ Fort Uj¶cie, na którym obecnie stoi wie¿a latarni morskiej. Ostatnim komendantem Twierdzy Ko³obrzeskiej by³ genera³ major Afrika Korps Fritz Fullriede . W marcu 1945 roku po raz ostatni u¿yty zosta³ relikt nowo¿ytnej Twierdzy Ko³obrzeg - galeria strzelecka (Batardeau), potê¿na tama, która zamykaj±c bieg rzeki Parsêty spowodowa³a zalanie okolicznych terenów pó³metrow± warstw± wody, co znacznie utrudni³o podej¶cie wojsk pod miasto (300-letnie Batardeau zosta³o wysadzone w 1987 roku przez wojsko polskie w czasie oczyszczania koryta Parsêty z lodu; planowana odbudowa nigdy nie dosz³a do skutku, a zabytkowy materia³ uleg³ rozproszeniu).

Jeszcze w tym samym miesi±cu odby³y siê tu drugie w historii miasta za¶lubiny Polski z morzem .

Po wojnie Ko³obrzeg przy³±czono do województwa szczeciñskiego , w roku 1950 zosta³ w³±czony do nowo powsta³ego województwa koszaliñskiego . Od roku 1999 siedziba powiatu w granicach województwa zachodniopomorskiego . Dnia 30 wrze¶nia 2006 Ko³obrzeg otrzyma³ honorow± flagê Rady Europy.

Zabytki

• Bazylika Konkatedralna Wniebowziêcia Naj¶wiêtszej Maryi Panny
  Budowê bazyliki rozpoczêto w 1280 r., w 1301 r. najwa¿niejsz± inwestycj± w mie¶cie by³a budowa kolegiaty , w 1718 r. na wie¿y kolegiaty zainstalowano dzwon, wybijaj±cy kwadranse. Na pami±tkê wielkich wojen: trzydziestoletniej, siedmioletniej i z roku 1807 , które najbardziej zrujnowa³y miasto , w czê¶ci wie¿owej wmurowano kule armatnie z tych okresów. W 1958 r. przywieziono tryptyk Ostatnia Wieczerza , stanowi on o³tarz g³ówny. W 1967 r. odby³y siê tu uroczysto¶ci Tysi±clecia Chrztu Polski z udzia³em Prymasa Polski kardyna³a Stefana Wyszyñskiego . W pa¼dzierniku 1985 r. do portalu g³ównego zosta³y wstawione drzwi ze scenami ewangelicznymi. 10 czerwca 1986 r. Papie¿ Jan Pawe³ II podniós³ ko³obrzesk± konkatedrê do godno¶ci Bazyliki Mniejszej . 23 kwietnia 1990 r. Prymas Polski kardyna³ Józef Glemp po¶wiêci³ pomnik Arcybiskupa Marcina Dunina .
• Ratusz
  Pierwotnie gotycki zbudowany ok. 1364 r., pó¼niej przebudowywany, zosta³ zniszczony w czasie oblê¿enia w 1807 r.; w latach 1829 - 1832 na jego pozosta³o¶ciach i z wykorzystaniem zachowanych fragmentów wzniesiono nowy, neogotycki wed³ug projektu K. F. Schinkla , przypominaj±cy wygl±dem ¶redniowieczny zamek o obronnym charakterze. Posiada 5 ma³ych wie¿yczek i jedn± strzelist± g³ówn± wie¿ê. Ratusz jest siedzib± w³adz miasta, Urzêdu Stanu Cywilnego oraz Miejskiego O¶rodka Kultury. O godzinie 9:00, 15:00 i 18:00 mo¿na us³yszeæ hejna³ miejski.
• Latarnia morska
  z 1770 r., wysoko¶æ: 26 m, zasiêg ¶wiat³a: 29,6 km, znajduje siê przy wej¶ciu do portu , na uj¶ciu Parsêty do Ba³tyku . Po kapitalnym remoncie w 1981 r. zosta³a udostêpniona dla zwiedzaj±cych.
• Baszta Lontowa
  Obecnie nazywana baszt± prochow±, jedyny obiekt ¶redniowiecznego systemu obronnego, który przetrwa³ do dnia dzisiejszego w ca³o¶ci. W elewacji od strony parku znajduj± siê otwory strzelnicze.
• Ko¶ció³ parafialny Niepokalanego Poczêcia NMP
  z 1832 r., dawniej istnia³ przy nim klasztor , tworzy z przylegaj±cymi budynkami czworobok , przez mieszkañców nazywany jest "ma³ym ko¶ció³kiem nad rzek±" . W 1945 r. odprawiono tu pierwsz± Mszê ¦wiêt± po II wojnie ¶wiatowej dla osadników, postawiono wtedy drewniany krzy¿ przy rzece
• Pa³ac rodziny Brunszwickich (von Braunschweig)
• Akademia Rycerska przy ulicy W±skiej
• Kamienica mieszczañskiej rodziny Schliefenów
• Wie¿a ci¶nieñ
  Zbudowana w 1885 r., woda p³ynê³a wówczas z Parsêty do wie¿y, a z niej do budynków mieszkalnych. W górnej czê¶ci wie¿y znajduje siê zbiornik na wodê o pojemno¶ci 720 m. Podczas oblê¿enia Ko³obrzegu w 1945 r., gdy przesta³a dzia³aæ miejska sieæ wodoci±gowa , woda z tego zbiornika by³a dla oblê¿onych bardzo wa¿na.
• Gmach poczty
  zbudowany w 1884 r. w stylu neogotyckim , na gzymsach postacie malutkich krasnali, które wg miejscowej legendy przynosz± szczê¶cie.
• Most drogowy
  wybudowany w 1909 r., jako jeden z nielicznych w Polsce , który przetrwa³ wojny ¶wiatowe .
• £a¼nie miejskie
  budynek w kszta³cie barbakanu , wybudowany na pocz. XX w., funkcjê ³a¼ni pe³ni³ jeszcze po wojnie, obecnie znajduje siê w tym budynku Pañstwowa Szko³a Muzyczna.
• Ruiny baszty wiêziennej
  w ¶redniowieczu przetrzymywano w niej ludzi oczekuj±cych na proces lub wykonanie wyroku .
• Fortyfikacje
  M.in. Fort Wilczy, Fort Uj¶cie, Reduta Morast, Reduta Solna.

Miejsca atrakcyjne

Pomniki przyrody

• buk zwyczajny
  • najwiêksze skupisko buków w Ko³obrzegu w parku nadmorskim
  • plac 18 Marca - obwód: 400 cm, wysoko¶æ: 26 m, wiek: ok. 200 lat
  • park im. gen. Henryka D±browskiego - 7 drzew, o obwodach 336 - 484 cm,
• cypry¶nik b³otny - obwód: 220 cm, park nadmorski
• d±b szypu³kowy
  • Boles³aw - obwód: 680 cm, wysoko¶æ: 37 m, wiek: ok. 800 lat
  • Warcis³aw - obwód: 720 cm, wysoko¶æ: 37 m, wiek: ok. 640 lat
• grab - ulica Towarowa
• jod³a kalifornijska - obwód: 260 cm, wysoko¶æ: 35 m, bulwar za Bibliotek± Miejsk±
• kasztanowiec czerwony - obwód: 385 cm, plac 18 Marca
• korkowiec amurski - obwód: 212 cm, ul. Szpitalna
• lipa drobnolistna - 2 drzewa, obwody: 515 cm i 320 cm, ul. Frankowskiego
• platan klonolistny - 74 drzew, o obwodach 150 - 350 cm, ul. £opuskiego

Pomniki, tablice pami±tkowe

• Pomnik Za¶lubin Polski z Morzem - akt za¶lubin by³ symbolem dostêpu do morza, a dokona³ go ¿o³nierz - kapral Franciszek Niewidziaj³o , pomnik na pami±tkê tego faktu stoi w nieco innym miejscu.
• Pomnik Sanitariuszki - ods³oniêty w 1980 r., przedstawia klêcz±c± dziewczynê ubran± w ¿o³nierski mundur, z przewieszon± przez ramiê torb±, na której widnieje krzy¿, sanitariuszka udziela pomocy rannemu ¿o³nierzowi, wzniesiony zosta³ na cze¶æ wszystkich sanitariuszek poleg³ych podczas II wojny ¶wiatowej .
• W parku naprzeciw poczty g³ównej 18 marca 1948 r. osadzono piastowskiego or³a oraz dokonano ods³oniêcia pomnika z napisem: "¯o³nierzom poleg³ym w walkach o wyzwolenie Ko³obrzegu w marcu 1945 roku" .
• Pomnik Arcybiskupa Marcina Dunina - znajduje siê na ul. Armii Krajowej przy Bazylice, wykona³ go Zygmunt Wujek, rze¼biarz koszaliñski, pomnik ukazuje Arcybiskupa w stroju liturgicznym , spogl±daj±cego na mieszkañców miasta i turystów z dwumetrowego coko³u .
• Lapidarium niemieckie , powsta³e z ocala³ych p³yt nagrobnych z Parku im. Jedno¶ci Narodowych, teraz jest miejscem pamiêci i refleksji o dawnych niemieckich mieszkañcach miasta, po³o¿one jest na terenie parku przy ul. Zdrojowej.
• Tablica u podnó¿a Latarni Morskiej - upamiêtniaj±ca rybaków, którzy nie wrócili z morza.
• Tablice po¶wiêcone ¿o³nierzom - W miejscach, gdzie toczy³y siê ciê¿kie walki w marcu 1945 r., umieszczono tablice po¶wiêcone ¿o³nierzom I Armii Wojska Polskiego , umieszczone s± na:
  • ¶cianie dworca PKP
  • na murze okalaj±cym by³e koszary na ul. Artyleryjskiej
  • w miejscu gdzie sta³ ko¶ció³ ¶w. Jerzego
  • na budynku by³ej fabryki farmaceutycznej na ul. Kasprowicza
  • na murze otaczaj±cym by³± gazowniê na ul. Koszaliñskiej
• Tablice w Bazylice Konkatedralnej
  • na zewn±trz tablica upamiêtniaj±ca miejsce protestów w latach osiemdziesi±tych przeciwko stanowi wojennemu
  • tablica upamiêtniaj±ca obchody 975-lecia powo³ania biskupstwa w Ko³obrzegu
  • tablica upamiêtniaj±ca ¿o³nierzy I Armii Wojska Polskiego, uczestników walk o Ko³obrzeg wewn±trz ko¶cio³a
  • tablice po¶wiêcone ¿o³nierzom Armii Krajowej, Sybirakom i inne wewn±trz Bazyliki.

Muzea

• Muzeum Orê¿a Polskiego
  • Wystawa militariów

Istnieje od 1963 r. Zbiory militarne umieszczono w obiektach przy ul. Gierczak, w s±siedztwie zabytkowej kamienicy z XV w. Przy wej¶ciu znajduj± siê lufy armatnie z XVIII w. Ze ¶redniowiecza eksponowane s± kolekcje broni drzewcowej , obuchowej , siecznej , kolnej , miotaj±cej i palnej . Z wieku XVII wystawione s± eksponaty zwi±zane z walkami na morzu, kotwice , sprawny technicznie kompas okrêtowy, broñ pochodzenia polskiego , zachodnioeuropejskiego, szwedzkiego i wschodniego. Z XVIII i XIX w. pochodz± zabytki z powstañ narodowych. W muzeum znajduj± siê m.in. uzbrojenie, oporz±dzenie i mundury ¿o³nierzy polskich z I wojny ¶wiatowej i II wojny ¶wiatowej . Samochody, samoloty, broñ pancerna i artyleria eksponowane s± w sali techniki wojskowej i na wystawie plenerowej.

• • Wystawa "Dzieje Ko³obrzegu" i "Zbiory Metrologiczne"

Mie¶ci siê na ul. Armii Krajowej w zabytkowym Pa³acu Brunszwickich. Wystawa "Dzieje Ko³obrzegu" usytuowana jest w podziemiach budynku, przedstawia historiê Ko³obrzegu od ¶redniowiecza do po³owy XX w. oraz kolekcjê miar i wag - cenne i rzadko spotykane narzêdzia pomiarowe, a tak¿e specjalistyczne miary warsztatowe: zegarmistrzowskie , szewskie i drukarskie .

• ORP Fala - okrêt muzeum

Parki, skwery

• Skwer Pionierów - w nim kamienie upamiêtniaj±ce pierwszych mieszkañców ziemi ko³obrzeskiej, latem odbywaj± siê tu liczne imprezy kulturalne (m.in. Interfolk ), a tak¿e koncerty i jarmarki.
• Skwer 750-lecia - znajduje siê naprzeciwko S±du Rejonowego, utworzony 23 maja 2005 r. z okazji 750-lecia nadania praw miejskich, w nim obelisk pami±tkowy.

Znani ko³obrze¿anie

• Jakub Adebar przywódca buntu mieszczan z roku 1524, ¶ciêty w tym¿e roku
• Hermann Haken burmistrz, zapocz±tkowa³ dzia³alno¶æ uzdrowiskowo-wczasow± w mie¶cie.
• Egon Krenz (ur. 1937 ), niemiecki dzia³acz komunistyczny , cz³onek SED , ostatni sekretarz tej partii, w latach 1999-2003 wiêziony za wspó³udzia³ w ¶mierci uciekinierów z NRD do RFN .
• Heinrich Martens s³ynny ogrodnik miejski.
• Karl Wilhelm Ramler (ur. 1725 - zm. 1798 ) - poeta niemiecki.
• Agnieszka Rylik (ur. 21 stycznia 1974 r. w Ko³obrzegu), mistrzyni ¶wiata w kick-boxingu i boksie zawodowym.
• Genera³ brygady Waldemar Skrzypczak

Sport

• dwa kluby pi³karskie:
  • III-ligowa Kotwica Ko³obrzeg
  • A-klasowy zespó³ ¯aki 94 Ko³obrzeg
• klub koszykarskiej ekstraklasy SKK Kotwica
• klub siatkówki OPP Powiat Ko³obrzeski
• Ko³obrzeskie Stowarzyszenie £uczników Mewa
• klub tenisa sto³owego LUKS "7"

Edukacja

• Szko³y Wy¿sze:
  • Wy¿sza Szko³a Gospodarki Krajowej w Kutnie - Wydzia³ Zamiejscowy Nauk o Zdrowiu
  • Spo³eczna Wy¿sza Szko³a Przedsiêbiorczo¶ci i Zarz±dzania w £odzi - Wydzia³ Zamiejscowy
  • Zachodniopomorska Szko³a Biznesu w Szczecinie - filia
  • Uniwersytet Szczeciñski - filia
  • Akademia Sztuk Piêknych w Poznaniu (MAS) - filia
  • Wy¿sza Szko³a Humanistyczno-Ekonomiczna w £odzi
  • Jednoroczna Policealna Szko³a Edukacji Innowacyjnej w Ko³obrzegu

Linki zewnêtrzne

• Mapy i zdjêcia satelitarne
  • mapy i zdjêcia satelitarne (Google) w Wikimapii
  • mapa w Szukaczu
  • mapa w Mapquest ( en )
• Ko³obrzeg baza noclegowa
• http://www.kolobrzeg.city-map.pl/
• http://www.kolobrzeg.pl/
• http://pavelicious.boo.pl/fls/kolobrzeg/
• strona internetowa o Ko³obrzegu i Karlinie w jêzyku niemieckim, interesuj±ce zdjêcie mola sprzed wojny

Galeria Ko³obrzegu

Bibliografia

1. Lech Leciejewicz; GDZIE ZOSTA£Y UMIESZCZONE PIERWSZE SIEDZIBY BISKUPIE NA POMORZU , ZESZYTY KULICKIE NR2
2. Leciejewicz L.; Pocz±tki miast nadmorskich na Pomorzu Zachodnim , Warszawa- Kraków, 1962
3. Lech Leciejewicz; Z BADAÑ NAD POCZ¡TKAMI OSAD MIEJSKICH NAD BA£TYKIEM WE WCZESNYM ¦REDNIOWIECZU [w:] Archeologia Polski , t. VIII, z.2, Wroc³aw 1963
4. Thietmar  ; KRONIKA BISKUPA MERSEBURSKIEGO THIETMARA , wyd. M.Z. Jedlicki, Poznañ 1953
5. Widajewicz Józef; KILKA UWAG O GENEZIE I PRZYNALE¯NO¦CI ETNICZNEJ KULTURY POMORSKIEJ , Zapiski Koszaliñskie z. 3. Koszalin- S³upsk 1959, s. 2- 9.
6. Wikarjak Jan- przet³umaczy³, wstêp i komentarz opracowa³ Gerard Labuda; Pomorze zachodnie w ¿ywotach Ottona , PWN, Warszawa, 1979